عصر دنا: یادداشت از سوی یکی از اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج نگاشته شده و بیانگر دغدغه‌های جامعه دانشگاهی درباره جایگاه پژوهش در مدیریت دانشگاه است اما از آنجایی که آزادی بیان و پس از آن تاکنون در استان ما نهادینه نشده و اینجانب بعنوان یک استاد اگر با نام و هویت مشخص آنرا منتشر کنم متوجه عواقب پیامد های زیادی خواهم شد آنرا بدون درج نام منتشر میکنم.
اما در ابتدای سخن پرسش این است، آیا می‌توان از تولید علم، توسعه پژوهش و ارتقای جایگاه علمی یک دانشگاه سخن گفت، اما درباره پشتوانه علمی و پژوهشی عالی‌ترین مقام آن دانشگاه پرسش نکرد؟ اینجانب با سابقه بیش از ۱۵ سال فعالیت آموزشی در دانشگاه قصد دارم در این متن به بخشی از چالش های علمی موجود در دانشگاه بپردازم و در این باب از شخص اول ریاست دانشگاه آغاز میکنم، بدون اینکه خدای ناکرده نیت و غرض شخصی درمیان باشد.
دانشگاه علوم پزشکی، برخلاف بسیاری از ساختارهای اجرایی و اداری، نهادی است که بخش مهمی از هویت و اعتبار آن به آموزش، پژوهش، تولید علم و اثرگذاری علمی در سطح ملی و بین‌المللی وابسته است. دانشگاهی که قرار است دانشجویان، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و متخصصان آینده را تربیت کند، باید در کنار ارائه خدمات آموزشی و درمانی، در عرصه تولید دانش نیز جایگاه قابل قبولی داشته باشد.
در چنین مجموعه‌ای، رئیس دانشگاه صرفاً یک مدیر اجرایی نیست،بلکه عالی‌ترین مقام هدایت‌کننده سیاست‌های علمی، آموزشی، پژوهشی و اجرایی دانشگاه به شمار می‌رود. از همین رو، طبیعی است که سوابق علمی و پژوهشی رئیس دانشگاه، میزان آشنایی عملی او با فرایند تولید علم و توانایی‌اش در هدایت و حمایت از فعالیت‌های پژوهشی، مورد توجه جامعه دانشگاهی قرار گیرد.در همین راستا، بررسی اطلاعات ثبت‌شده در سامانه علم‌سنجی اعضای هیئت علمی وزارت بهداشت (ISID)، ، درباره رئیس فعلی و شش رئیس پیشین دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، موضوعی قابل تأمل را پیش روی افکار عمومی و جامعه دانشگاهی قرار می‌دهد.
اعداد چه می‌گویند؟
بر اساس تصاویر ارائه‌شده از سامانه علم‌سنجی، برای دکتر رقیه پناهی، رئیس فعلی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، ۵ مقاله ، تعداد ۴ استناد، شاخص H برابر با ۱ و شاخص G برابر با ۲ ثبت شده است.
در مقابل، اطلاعات مربوط به برخی رؤسای پیشین دانشگاه به شرح زیر است:
دکتر رضا چمن: ۹۷ مقاله، ۱۴۳۴ استناد و شاخص H برابر با ۲۱
دکتر سید حسام‌الدین نبوی‌زاده: ۶۹ مقاله، ۷۱۲ استناد و شاخص H برابر با ۱۵
*دکتر اورنگ ایلامی:* ۳۵ مقاله، ۴۶۹ استناد و شاخص H برابر با ۱۳
دکتر محمد غلام‌نژاد: ۱۸ مقاله، ۸۳ استناد و شاخص H برابر با ۵
دکتر پرویز یزدان‌پناه : ۱۱ مقاله، ۴۳ استناد و شاخص H برابر با ۴؛
دکتر سعید جاودان‌سیرت: ۷ مقاله، ۲۴۹ استناد و شاخص H برابر با ۲.
این اعداد تفاوت قابل توجهی را میان کارنامه‌های پژوهشی افراد مورد بررسی نشان می‌دهند. برای مثال، تعداد مقالات ثبت‌شده برای دکتر رضا چمن حدود ۱۹ برابر تعداد مقالات ثبت‌شده برای دکتر پناهی و تعداد استنادهای ایشان بیش از ۳۵۰ برابر است. همچنین شاخص H این دو نفر به‌ترتیب ۲۱ و ۱ گزارش شده است.این اختلاف‌ها به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارند که موضوع مقایسه، سوابق پژوهشی افرادی است که در مقاطع مختلف مسئولیت ریاست یک دانشگاه علوم پزشکی را بر عهده داشته‌اند. دانشگاهی که انتظار می‌رود تولید علم و توسعه پژوهش در آن از اولویت‌های اصلی باشد.
پرسش اصلی؛ رئیس دانشگاه با چه پشتوانه‌ای می‌خواهد تولید علم را هدایت کند؟در اینجا یک پرسش اساسی مطرح می‌شود: مدیری که در اطلاعات فعلی سامانه، کارنامه پژوهشی محدودتری نسبت به رؤسای پیشین دانشگاه دارد، چگونه می‌خواهد در جایگاه عالی‌ترین مقام علمی دانشگاه، پرچمدار تولید علم و توسعه پژوهش باشد؟
این پرسش به معنای آن نیست که تعداد مقاله یا شاخص H به‌تنهایی می‌تواند توانایی مدیریت یک دانشگاه را تعیین کند. قطعاً مدیریت دانشگاه مجموعه‌ای از مهارت‌ها و شایستگی‌های علمی، اجرایی، ارتباطی و سازمانی را می‌طلبد. اما نمی‌توان از سوی دیگر، نقش شناخت علمی و تجربه پژوهشی را در هدایت یک نهاد دانشگاهی نادیده گرفت.
مدیری که قرار است برای توسعه پژوهش سیاست‌گذاری کند، بودجه‌های تحقیقاتی را جهت دهد، از اعضای هیئت علمی حمایت کند، موانع تولید علم را بشناسد، ارتباطات علمی بین‌المللی را گسترش دهد و جایگاه پژوهشی دانشگاه را ارتقا ببخشد، باید از شناخت کافی نسبت به محیط پژوهش و الزامات تولید علم برخوردار باشد.
پرسش این است که این شناخت چگونه قرار است به برنامه‌های عملیاتی و قابل سنجش تبدیل شود؟ آیا دانشگاه برای توسعه پژوهش صرفاً به بخشنامه‌ها، جلسات و تأکیدهای اداری نیاز دارد، یا به مدیریتی نیازمند است که بتواند درک روشنی از نیازهای پژوهشگران، موانع انتشار مقالات معتبر، فرایند جذب حمایت‌های تحقیقاتی و سازوکار افزایش اثرگذاری علمی داشته باشد؟
تولید علم با شعار محقق نمی‌شود
یکی از چالش‌های همیشگی دانشگاه‌ها، فاصله میان سخن گفتن از پژوهش و فراهم کردن شرایط واقعی برای انجام پژوهش است. همه مدیران دانشگاهی از اهمیت تولید علم، ارتقای رتبه علمی، انتشار مقالات بین‌المللی و حمایت از پژوهشگران سخن می‌گویند، اما آنچه اهمیت دارد، تبدیل این شعارها به نتایج قابل اندازه‌گیری است.
دانشگاه پژوهش‌محور به مدیریتی نیاز دارد که بتواند برای پرسش‌های زیر پاسخ عملی داشته باشد:
۱. برای افزایش تعداد مقالات باکیفیت و اثرگذار دانشگاه چه برنامه مشخصی وجود دارد؟
۲. چه سازوکاری برای حمایت مالی و علمی از پژوهشگران جوان و اعضای هیئت علمی در نظر گرفته شده است؟
۳. برای افزایش استناد به تولیدات علمی دانشگاه و ارتقای شاخص‌های پژوهشی چه اقداماتی پیش‌بینی شده است؟
۴. چه برنامه‌ای برای توسعه همکاری‌های پژوهشی بین‌دانشگاهی و بین‌المللی وجود دارد؟
۵. چگونه قرار است اعضای هیئت علمی از فشارهای اداری و موانع غیرضروری پژوهش رها شوند و فرصت بیشتری برای فعالیت علمی پیدا کنند؟
۶. چه اهداف کمی و کیفی برای ارتقای جایگاه پژوهشی دانشگاه تعیین شده و چه سازوکاری برای گزارش عمومی میزان تحقق آن‌ها وجود دارد؟
۷. چه برنامه‌ای برای حمایت از طرح‌های پژوهشی مسئله‌محور و تبدیل نتایج تحقیقات به سیاست‌ها و خدمات مؤثر در نظام سلامت استان وجود دارد؟
این‌ها پرسش‌هایی حاشیه‌ای نیستند، بلکه بخشی از مسئولیت‌های مهم مدیریت یک دانشگاه علوم پزشکی محسوب می‌شوند.
آیا سابقه علمی مدیران در انتخاب رئیس دانشگاه اهمیت دارد؟
بدون تردید، رئیس دانشگاه باید از توان مدیریتی، قدرت تصمیم‌گیری، تجربه اجرایی و قابلیت ایجاد هماهنگی میان بخش‌های مختلف برخوردار باشد. اما آیا در کنار این ویژگی‌ها، سابقه علمی و پژوهشی نیز باید به‌عنوان یکی از معیارهای مهم انتخاب رئیس دانشگاه مورد توجه قرار گیرد؟
به نظر می‌رسد پاسخ به این پرسش برای یک نهاد دانشگاهی روشن باشد. دانشگاهی که خود مأمور تولید علم است، نمی‌تواند نسبت به پشتوانه علمی و شناخت پژوهشی مدیران ارشد خود بی‌تفاوت باشد.
البته باید تأکید کرد که شاخص‌های علم‌سنجی تمام ابعاد توان علمی افراد را نشان نمی‌دهند. تعداد مقاله، استناد و شاخص H تحت تأثیر عواملی مانند رشته تخصصی، طول سابقه پژوهشی، نوع فعالیت علمی، جایگاه نویسندگی، فرصت‌های تحقیقاتی و زمان انتشار مقالات قرار دارند. همچنین توان مدیریت پژوهشگران و ایجاد یک محیط علمی پویا، الزاماً با تعداد مقالات شخصی یک مدیر قابل اندازه‌گیری نیست.اما همین ملاحظات نیز ضرورت شفافیت را بیشتر می‌کند. اگر قرار است سوابق علمی افراد در انتخاب مدیران دانشگاهی معیار اصلی یا فرعی باشد، باید این معیارها روشن، قابل دفاع و برای همه افراد یکسان باشند.
انتظار جامعه دانشگاهی چیست؟
جامعه دانشگاهی یاسوج انتظار دارد، ریاست دانشگاه به‌جای اکتفا به بیان اهمیت پژوهش، برنامه‌ای روشن و قابل ارزیابی برای توسعه آن ارائه کند. این برنامه باید شامل اهداف مشخص در زمینه افزایش کیفیت مقالات، توسعه طرح‌های تحقیقاتی، جذب اعتبارات پژوهشی، حمایت از پژوهشگران، گسترش همکاری‌های علمی و ارتقای اثرگذاری تحقیقات در نظام سلامت باشد.
همچنین انتظار می‌رود گزارش‌های دوره‌ای از وضعیت پژوهش دانشگاه منتشر شود تا اعضای هیئت علمی، دانشجویان و افکار عمومی بتوانند میزان پیشرفت برنامه‌ها را ارزیابی کنند.
اگر قرار است دانشگاه علوم پزشکی یاسوج در مسیر تبدیل شدن به یک مرکز علمی اثرگذار حرکت کند، باید پژوهش از جایگاه یک فعالیت جانبی و تشریفاتی خارج شود و به یکی از محورهای اصلی تصمیم‌گیری و تخصیص منابع تبدیل گردد.
سخن پایانی؛ مطالبه شفافیت، نه تخریب اشخاص
هدف از طرح این مقایسه، تخریب شخصیت یا نادیده گرفتن سایر توانمندی‌های رئیس فعلی دانشگاه نیست. همچنین نمی‌توان صرفاً با مقایسه شاخص‌های شخصی پژوهشی، درباره عملکرد مدیریتی افراد حکم قطعی صادر کرد. اما در یک محیط دانشگاهی، پرسشگری درباره سوابق علمی مدیران و مطالبه برنامه‌های روشن برای ارتقای پژوهش، نه‌تنها حق جامعه دانشگاهی، بلکه ضرورتی برای توسعه علمی دانشگاه است.
با این حال، اختلاف قابل مشاهده میان شاخص‌های ثبت‌شده در کارنامه پژوهشی رئیس فعلی و برخی رؤسای پیشین، این پرسش را جدی‌تر می‌کند که پشتوانه علمی و برنامه عملیاتی مدیریت فعلی برای هدایت دانشگاه به سمت تولید علم و پژوهش اثرگذار چیست؟
آیا قرار است دانشگاه با تکیه بر ظرفیت پژوهشگران و اعضای هیئت علمی خود مسیر توسعه علمی را طی کند، بدون آنکه برنامه‌ای شفاف و قابل ارزیابی از سوی مدیریت ارشد ارائه شود؟ یا قرار است ریاست دانشگاه با ارائه اهداف مشخص، حمایت واقعی از پژوهشگران و پاسخ‌گویی درباره نتایج، نقش فعال‌تری در ارتقای جایگاه علمی دانشگاه ایفا کند؟
دانشگاه علوم پزشکی یاسوج به مدیریتی نیاز دارد که پژوهش را نه فقط در سخنرانی‌ها و برنامه‌های رسمی، بلکه در تصمیم‌گیری‌ها، تخصیص منابع، حمایت از پژوهشگران و نتایج قابل سنجش در اولویت قرار دهد.
تولید علم با شعار محقق نمی‌شود، پژوهش با بخشنامه رونق نمی‌گیرد و جایگاه علمی دانشگاه با آمارسازی ارتقا نمی‌یابد. توسعه واقعی علمی نیازمند برنامه، حمایت، شناخت، استمرار و پاسخ‌گویی است.
این مطالبه‌ای فراتر از نام یک رئیس یا یک دوره مدیریتی است. دانشگاه علوم پزشکی یاسوج باید در انتخاب و ارزیابی مدیران خود، شایستگی علمی و توان واقعی توسعه پژوهش را جدی بگیرد؛ زیرا اعتبار علمی دانشگاه، سرمایه‌ای متعلق به همه مردم استان است.