خبرگزاری مهر، گروه استانها: وقف قرار بود سرمایهای باشد که با گذشت زمان تمام نشود و هر نسل از منافع آن سهمی ببرد، از درمان بیماری و تأمین نیاز محرومان تا ازدواج جوانان، مدرسهسازی، توسعه فرهنگ و ایجاد اشتغال، اما در کهگیلویه و بویراحمد بخش مهمی از این سرمایه یا هنوز درآمدزا نشده، یا درگیر اسناد و پروندههای حقوقی است و یا مطالبات آن از دستگاههایی که سالها از املاک وقفی استفاده کردهاند، پرداخت نشده است.
یک سوی ماجرا مردمی هستند که باید برای آینده جامعه وقف کنند و سوی دیگر دستگاههایی قرار دارند که باید از موقوفات صیانت کرده و حقوق آن را بپردازند، میان این دو اما یک سؤال جدی وجود دارد: اگر قرار است وقف بخشی از مشکلات مردم را حل کند، چرا ظرفیت موجود موقوفات استان هنوز تا این اندازه کوچک مانده و چرا بخشی از همین سرمایه محدود نیز درگیر مطالبات و موانع اداری است؟
آمارهای اعلامشده از سوی اوقاف، عمق مسئله را روشنتر میکند، در سامانه جامع موقوفات کهگیلویه و بویراحمد حدود هزار و ۴۰۰ موقوفه منفعتی و انتفاعی ثبت شده، اما حدود ۸۵ درصد آنها مربوط به مساجد و حسینیهها است و کمتر از ۱۵ درصد در زمره موقوفات منفعتی و درآمدزا قرار دارند، از طرفی درآمد موقوفات استان نیز در سال گذشته حدود ۱۰ میلیارد تومان اعلام شده و استان در رتبه ۲۹ کشور قرار گرفته است.
این اعداد فقط یک جدول آماری نیستند، پشت آنها یک مسئله اجتماعی قرار دارد، استانی که با نیازهای مختلف در حوزه درمان، آموزش، اشتغال، حمایت از خانواده، ازدواج جوانان، کمک به نیازمندان و خدمات فرهنگی روبهرو است، چرا نباید از ظرفیت وقف برای تأمین بخشی از این نیازها استفاده کند؟
وقف فقط مسجد و حسینیه نیست
تصویر سنتی از وقف، اغلب به مسجد، حسینیه و امور مذهبی محدود میشود؛ در حالی که فلسفه وقف میتواند بسیار گستردهتر باشد، یک زمین میتواند برای ساخت درمانگاه یا مرکز بهداشت وقف شود، ملکی دیگر میتواند پشتوانه مدرسه و آموزش باشد، موقوفهای میتواند درآمدش صرف ازدواج جوانان شود و سرمایهای دیگر میتواند برای اشتغال، حمایت از زنان سرپرست خانوار، کمک به بیماران یا تأمین نیاز محرومان اختصاص یابد.
حتی در احکام رسمی منتشرشده از دفتر رهبر معظم انقلاب، مسائل متعددی درباره حفظ موقوفه، اجرای دقیق نیت واقف، مصرف درآمد در جهت وقف و ممنوعیت تغییر خودسرانه شرایط وقف مورد تأکید قرار گرفته است. در این احکام تصریح شده که اداره امور موقوفه و نحوه استفاده از درآمد آن باید مطابق آنچه واقف تعیین کرده و در جهت وقف باشد و تخلف از شرایط صحیح وقف جایز نیست.
بنابراین وقف یک کمک مقطعی نیست که با خرج شدن پول پایان پیدا کند، سرمایهای است که باید اصل آن حفظ شود و منفعتش به جامعه بازگردد، اما برای این اتفاق، هم واقف باید درست انتخاب کند و هم دستگاه متولی باید درست عمل کند.
واقف امروز چه چیزی را وقف کند؟
یکی از مطالبات جدی در حوزه وقف، تغییر نگاه به نیتهای جدید است، جامعه امروز همان جامعه چند دهه قبل نیست و نیازهای آن نیز تغییر کرده است، واقف میتواند پیش از تصمیمگیری، به جای آنکه صرفاً به یک وقف سنتی فکر کند، نیاز واقعی منطقه خود را ببیند، آیا منطقه به درمانگاه نیاز دارد؟ آیا دانشآموزان محروم به امکانات آموزشی نیاز دارند؟ آیا جوانان برای ازدواج با مشکل مواجهاند؟ آیا خانوادهای به دلیل ناتوانی مالی از درمان بیماری بازمانده است؟ آیا اشتغال زنان بدسرپرست و بیسرپرست به سرمایه اولیه نیاز دارد؟، وقف میتواند برای هرکدام از این نیازها طراحی شود، مشروط به اینکه نیت واقف روشن، دقیق، قابل اجرا و متناسب با توان اقتصادی موقوفه باشد.
در مقابل، واقف نیز نباید بدون مشورت حقوقی و کارشناسی، ملکی را با وضعیت نامشخص وقف کند زیرا تعیین دقیق حدود ملک، ثبت رسمی، تعیین نیت، مشخص کردن نحوه بهرهبرداری و توجه به امکان درآمدزایی موقوفه، از جمله اقداماتی است که میتواند از بروز اختلاف در سالهای بعد جلوگیری کند.
دانشگاه علوم پزشکی یاسوج؛ شش سال مطالبه برای یک زمین موقوفه
مدیرکل اوقاف و امور خیریه کهگیلویه و بویراحمد در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت موقوفات استان گفت: نیت واقف دارای خطمشی مشخص است و اوقاف نمیتواند برخلاف آن عمل کند و اولویت نخست، اجرای دقیق نیت واقف است.
حجتالاسلام عباس نصیرالاسلامی با اشاره به پروژه اقتصادی خلیج فارس یاسوج افزود: حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد درآمد موقوفات برای این پروژه هزینه میشود و اجرای آن هزینه بسیار سنگینی دارد.
وی تصریح کرد: تأمین مالی این پروژه متکی به بودجه دولتی نیست و از محل سرمایهگذاری بنیاد توسعه، کمک سازمان مرکزی اوقاف و درآمد حاصل از اجاره مغازههای موقوفه انجام میشود.
مدیرکل اوقاف و امور خیریه کهگیلویه و بویراحمد در ادامه با انتقاد از پرداخت نشدن حقوق برخی موقوفات گفت: دانشگاه علوم پزشکی یاسوج نزدیک به دو هکتار زمین موقوفه را حدود ۶ تا ۷ سال است در اختیار دارد، اما حق وقف این زمین پرداخت نشده است.
وی افزود: پرداخت نکردن حق وقف از نظر شرعی نیز اشکال دارد و موضوع باید تعیین تکلیف شود.
حجتالاسلام نصیرالاسلامی همچنین با اشاره به وجود پروندههای حقوقی متعدد گفت: بخش قابل توجهی از پروندههای اوقاف مربوط به افرادی است که به موقوفات مساجد، حسینیهها و قبرستانها تجاوز کردهاند.
وی با اشاره به ظرفیتهای اقتصادی موقوفات تاکید کرد: اگر درآمد موقوفات افزایش پیدا کند، امکان اجرای پروژههای بیشتری در حوزههای مختلف فراهم می شود.
مدیرکل اوقاف و امور خیریه کهگیلویه و بویراحمد همچنین از پرداخت نشدن حق وقف مربوط به بخش عمدهای از ورزشگاه تختی یاسوج خبر داده است؛ موضوعی که نشان میدهد مسئله حقوق موقوفات فقط به یک دستگاه محدود نمیشود.
فقط ۴۰ درصد مسیر سنددار شدن موقوفات طی شده است
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اهمیت سنددار شدن موقوفات گفت: بر اساس برنامه ابلاغی سازمان مرکزی باید ۱۲۱ سند مالکیت در استان اخذ شود، اما تاکنون تنها حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد این هدف محقق شده است.
حجتالاسلام نصیرالاسلامی منابع طبیعی را یکی از مهمترین موانع صدور اسناد دانست و افزود: بخش قابل توجهی از مساجد، حسینیهها و امامزادگان استان در عرصههای ملی قرار دارند.
وی با اشاره به امامزاده شاه قاسم(ع) و امامزاده امیریوسف(ع) چرام ادامه داد: اگر سند مالکیت موقوفات تعیین تکلیف نشود، امکان تعرض، تغییر کاربری و خروج ملک از اختیار اوقاف وجود دارد.
موقوفهای که باید درآمد بسازد، نباید بلااستفاده بماند
رئیس اداره بهرهوری اقتصادی اوقاف کهگیلویه و بویراحمد هم در گفتوگو با خبرنگار مهر با انتقاد از همکاری نکردن برخی دستگاههای اجرایی در قبال املاک موقوفه اظهار کرد: اوقاف آمادگی دارد با استفاده از منابع مالی و سرمایهگذاریهای میلیاردی، پروژههای تجاری و خدماتی متعددی در یاسوج احداث کند، اما تحقق این ظرفیت نیازمند همکاری دستگاههای اجرایی است.
روح الله عبدالهیاصل با اشاره به واگذاری پارکینگ پشت زورخانه به مجموعه اوقاف در سال ۱۳۹۵ گفت: این فضا اکنون نزدیک به ۱۰ سال است به صورت رایگان در اختیار شهروندان یاسوجی قرار دارد.
وی درباره ساختمان اورژانس اجتماعی نیز گفت: ملک فعلی این مجموعه در مقابل پروژه خلیج فارس، سازهای فرسوده با بیش از ۶۰ سال قدمت است و از نظر ایمنی وضعیت مناسبی ندارد.
رئیس اداره بهرهوری اقتصادی اوقاف کهگیلویه و بویراحمد افزود: اوقاف پیشنهاد داده است این ملک به مجموعه اوقاف تحویل داده شود و در مقابل، ساختمانی ایمن، مناسب و در شأن خدمات سازمان بهزیستی احداث و در اختیار این سازمان قرار گیرد.
وی با انتقاد از همکاری نکردن سازمان بهزیستی در این زمینه تصریح کرد: طبق قانون، سازمان بهزیستی بابت تملک اعیان این املاک پذیرهای پرداخت نکرده است، در حالی که بر اساس آرای صادرشده از سوی دادگاه، حکم پرداخت وجه نیز صادر شده است.
عبدالهیاصل تأکید کرد: پرداخت حقوق موقوفات یک موضوع شرعی و قانونی است و باید به صورت قانونی و شرعی انجام شود.
موقوفات منفعتی؛ حلقه مفقوده وقف در استان
معاون فرهنگی و اجتماعی اوقاف کهگیلویه و بویراحمد نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: استان در ردههای آخر موقوفات منفعتی قرار دارد و برای خروج از این وضعیت نیازمند مشارکت همه اصحاب رسانه، فرهیختگان و صاحبان اندیشه هستیم.
حجتالاسلام قاسم مومنیشاد درباره نحوه هزینهکرد درآمد موقوفات افزود: هیچ فردی حق دخل و تصرف در نیت واقف را ندارد و اگر مالی برای ازدواج جوانان وقف شده باشد، اوقاف موظف است درآمد آن را در همان مسیر هزینه کند.
وقتی یک وقف میتواند سالها خدمت کند
اهمیت وقف دقیقاً در همین نقطه آشکار میشود، کمک یک خیر ممکن است امروز چند خانواده را از یک مشکل عبور دهد، اما یک موقوفه درآمدزا میتواند سالها و نسلها همین کار را تکرار کند.
یک ملک تجاری میتواند هزینه درمان بیماران نیازمند را تأمین کند، یک زمین میتواند پشتوانه ساخت مدرسه باشد،درآمد یک باغ میتواند برای ازدواج جوانان هزینه شود، موقوفهای دیگر میتواند هزینه تحصیل دانشآموزان محروم را بپردازد و سرمایهای دیگر میتواند برای ایجاد اشتغال اختصاص پیدا کند و این همان تفاوت «کمک» با «سرمایه ماندگار» است.
وقف اگر درست انجام شود، جامعه را از وابستگی صرف به بودجههای دولتی دور میکند و بخشی از نیازهای عمومی را از مسیر مشارکت مردم تأمین خواهد کرد.
مطالبه از واقفان؛ وقفهای آینده را هوشمندانهتر کنید
در شرایطی که کمتر از ۱۵ درصد موقوفات استان منفعتی و درآمدزا اعلام شده است، یکی از مطالبات جدی باید حرکت به سمت وقفهای جدید و مسئلهمحور باشد، واقفان آینده نباید فقط به این فکر کنند که «چه چیزی وقف کنم»، بلکه باید بپرسند: «وقف من قرار است کدام مشکل جامعه را حل کند؟»
این پرسش میتواند مسیر وقف را از ساخت یک بنای صرفاً مصرفی به سمت ایجاد یک سرمایه مولد تغییر دهد.
اوقاف نیز باید این مسیر را برای مردم روشن کند، نیازهای واقعی استان را احصا کند، طرحهای قابل اجرا ارائه دهد و به واقف نشان دهد که یک زمین، ملک یا سرمایه چگونه میتواند در طول سالها درآمد ایجاد کرده و این درآمد در چه مسیری هزینه شود.
مطالبه از دستگاهها؛ حق موقوفات را معطل نگذارید
اما روی دیگر ماجرا دستگاههای اجرایی هستند، وقتی اوقاف از دانشگاه علوم پزشکی بابت در اختیار داشتن نزدیک به دو هکتار زمین موقوفه و پرداخت نشدن حق وقف طی ۶ تا ۷ سال سخن میگوید، موضوع دیگر صرفاً یک اختلاف مالی نیست، باید میزان بدهی، مستندات، علت تأخیر و برنامه پرداخت آن روشن شود و این ادعا نیز در گزارشهای منتشرشده اخیر درباره وضعیت موقوفات استان بازتاب داشته است.
وقتی درباره ورزشگاه تختی یاسوج نیز مطالبه حق وقف مطرح میشود، انتظار افکار عمومی این است که وضعیت حقوقی و مالی این ملک شفاف شود.
وقتی سازمان بهزیستی درباره املاک مرتبط با اورژانس اجتماعی و پذیره مورد مطالبه اوقاف با اختلاف نظر مواجه است، راهحل، بلاتکلیفی چندساله نیست؛ باید دستگاههای مسئول پشت یک میز بنشینند، اسناد را بررسی کنند و نتیجه را به مردم اعلام کنند.
همین مطالبه درباره اسناد موقوفات و اختلافات مربوط به منابع طبیعی نیز وجود دارد زیراباید سالها یک موقوفه بدون سند قطعی بماند و خطر تعرض یا بلاتکلیفی آن ادامه پیدا کند؟
موقوفات؛ سرمایهای که نباید پشت درهای اداری بماند
کهگیلویه و بویراحمد برای توسعه وقف، فقط به واقف جدید نیاز ندارد، به نظام مدیریتی فعال برای حفظ و بهرهوری وقف موجود نیز نیازمند است و اگر دستگاهی از ملک وقفی استفاده میکند، باید حقوق آن را بپردازد و اگر موقوفهای سند ندارد، باید تعیین تکلیف شود.
اگر موقوفهای ظرفیت اقتصادی دارد، باید برای مولدسازی آن در چارچوب قانون و نیت واقف برنامه داشت و اگر واقفان جدید قرار است وارد میدان شوند، باید نیازهای واقعی جامعه به آنان معرفی شود.
در غیر این صورت، چرخه وقف ناقص خواهد ماند: مردم سرمایهای را وقف میکنند، اما سرمایه درگیر سند و اختلاف و مطالبه معوق میشود، درآمد کاهش پیدا میکند و در نهایت همان جامعهای که قرار بود از وقف منتفع شود، سهم کمتری از آن میبرد.
وقف باید از شعار به سرمایه اجتماعی تبدیل شود
وقف در جامعه اسلامی فقط یک عمل فردی برای کسب ثواب نیست، یک سازوکار ماندگار برای تبدیل دارایی شخصی به منفعت عمومی است و احکام منتشرشده دفتر رهبر معظم انقلاب نیز بر رعایت جهت وقف، اجرای شروط واقف و صیانت از موقوفه تأکید دارد.
اکنون مسئله کهگیلویه و بویراحمد روشن است، استان از یک سو در شمار استانهای کمبرخوردار از موقوفات منفعتی قرار دارد و از سوی دیگر بخشی از موقوفات موجود با مشکل سند، مطالبات معوق و موانع بهرهوری مواجهاند.
راه عبور نیز روشن است، واقف باید هوشمندانهتر وقف کند، اوقاف باید شفافتر و مطالبهگرتر عمل کند، دستگاههای اجرایی باید حقوق موقوفات را بهموقع بپردازند، منابع طبیعی باید پروندههای ثبتی را تعیین تکلیف کند و دستگاه قضایی و استانداری باید در موارد اختلافی، مسیر حل مسئله را کوتاه کنند.
مردم حق دارند بدانند از هزار و ۴۰۰ موقوفه ثبتشده استان، چه تعداد سند دارند، چه میزان درآمد ایجاد میکنند، چه میزان مطالبه معوق وجود دارد، کدام دستگاهها بدهکار موقوفات هستند و این درآمد دقیقاً در چه مسیری هزینه میشود.
وقف زمانی زنده میماند که ملک واقف زنده بماند، نیت واقف اجرا شود و منفعت آن به مردم برسد وگرنه سرمایهای که قرار بود برای نسلها بماند، در پیچوخم اداری، حقوقی و مدیریتی فرسوده خواهد شد.