میثم مهدیار، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی، در یادداشتی به بررسی ریشههای کینخواهی در فرهنگ ایرانی و شیعه پرداخته و ارتباط آن با شخصیتهای صالح و مفهوم عدالت را تحلیل کرده است.
به گزارش عصر دنا، یکی از بارزترین وجوه مشترک فلسفه تاریخی ایران باستان و شیعه، اهمیت مفهوم کینخواهی و انتقامخواهی خون صالحان است. در شاهنامه، نبردهای ایران و توران از کینخواهی خون ایرج آغاز و با کینخواهی خون سیاوش به اوج خود میرسد و در نهایت به مرگ و مجازات افراسیاب و تورانیان منجر میشود و فصل جدیدی در تاریخ کیانی و دوره پهلوانی ایران رقم میزند.
نکته قابل توجه این است که این کینخواهی تنها معطوف به شخصیتهای صالح است و مرگ هیچ شاه یا شاهزادهای آتش این کینخواهی را شعلهور نمیکند. به عنوان مثال، کینخواهی درباره جمشید افسانهای که به دست ضحاک کشته میشود، موضوعیت ندارد، زیرا جمشید شاهی است که به واسطه منیّت و دروغ فرّه ایزدی از او دور شده است. همچنین کینخواهی درباره نوذرشاه نیز بیمعناست، چرا که فرّه ایزدی از نوذر به دلیل آزمندی و ظلمی که بر مردم روا داشته، فاصله گرفته است.
در واقع، کینخواهی ایرانیان صرفاً به صالحان معطوف است. از این رو، شاهنامه قبل از طرح مساله کینخواهی ایرج و سیاوش، ابتدا به شخصیتپردازی این دو میپردازد و از آنان تصویری صالح و مطلوب میسازد. ایرج، برادر سلم و تور و فرزند دوم فریدون، نه مانند سلم ترسو و واجد عقل سرد است و نه مانند تور تند مزاج، بلکه شخصیتی عاقل و معتدل و صلحدوست دارد و قبل از مرگ، سلم و تور را از آلودن دستشان به خون برادرشان نهی میکند. تصویر سیاوش نیز به عنوان شاهزادهای است که در برابر وسوسههای شیطانی سودابه ایستادگی کرده و با گذر از آتش، پاکی و بیگناهی خود را ثابت کرده است.
اوج حماسهپردازیهای شاهنامه در جنگهای طولانی و چند مرحلهای است که ایرانیان تحت رهبری رستم برای انتقام خون سیاوش انجام میدهند و در نهایت، افراسیاب (قاتل نوذر و سهراب و سیاوش) به دست کیخسرو، فرزند سیاوش، قصاص میشود.
فلسفه تاریخی شیعه نیز بر اساس مفهوم خونخواهی بنا شده است. در سلامهای ابتدایی زیارت عاشورا، به عنوان مهمترین و مشهورترین زیارتنامه شیعیان، پس از معرفی تبار پاک و خیر امام حسین (ع)، او «ثارالله» نامیده میشود، زیرا خود خداوند خونخواه او و پدر مطهرش است. در فرازهای دیگر این مانیفست تولی و تبری، خونخواهی امام حسین (ع) با همراهی امام مهدی (ع) آرزو شده و در واقع به محور فلسفه تاریخ شیعیان تبدیل شده است. به همین دلیل، در تاریخ پس از عاشورا، پرچمهای سرخ «یا لثاراتالحسین(ع)» علم قیامها و انقلابهای متعدد در تاریخ ایران و عراق علیه حکام جور و ظلم شده است.
متافیزیک اخلاقی ایران باستان بر مفهوم «داد» استوار است و «عدالت» نیز به یکی از اصول پنجگانه شیعه تبدیل شده و «انتقام خون صالحان» تجلی اصلی این جهانی این داد و عدالت است.
دیدگاهتان را بنویسید